Iranian Futurist 
Iranian Futurist
Ayandeh-Negar
Welcome To Future

Tomorow is built today
در باره ما
تماس با ما
خبرهای علمی
احزاب مدرن
هنر و ادبیات
ستون آزاد
محیط زیست
حقوق بشر
اخبار روز
صفحه‌ی نخست
آرشیو
اندیشمندان آینده‌نگر
تاریخ از دیدگاه نو
انسان گلوبال
دموکراسی دیجیتال
دانش نو
اقتصاد فراصنعتی
آینده‌نگری و سیاست
تکنولوژی
از سایت‌های دیگر


بومي‌سازي آينده‌پژوهي

اگر عضو یکی از شبکه‌های زیر هستید می‌توانید این مطلب را به شبکه‌ی خود ارسال کنید:
Facebook Twitter Google Yahoo Delicious بالاترین دنباله

[23 Mar 2009]   [ سید علیرضا حجازی]

"بومي‌سازي آينده‌پژوهي"، "آينده مطمئن"، "آينده پايدار"، "نهادينه‌سازي چالش‌هاي آينده" و بسياري از عبارت‌ها و تعابير مشابه ديگر در ارتباط با "آينده" كه خالي از بنيان‌هاي علمي هستند اين روز‌ها در رسانه‌ها، نشريات و حتا محورهاي همايش‌ها و كنفرانس‌هاي به ظاهر علمي فراوان ديده مي‌شود. از آن‌جا كه معمولاً هر كس خود را در حوزه‌اي كه فعاليت مي‌كند علامه‌ي دهر مي‌داند و حتا لحظه‌اي به خود اجازه نمي‌دهد كه با ديگران مشورت يا هم‌انديشي كند تا دست كم از مورد تمسخر قرار گرفتن خود جلوگيري نمايد، بعيد نيست كه در آينده‌ي نزديك شاهد "آينده‌پژوهي زرده‌ي تخم‌مرغ" يا شايد هم "آينده پژوهي وزن بال مگس" باشيم! در آشفته بازاري كه واژه‌ي "آينده‌پژوهي" براي هر رويداد يا مبحث بي‌ارزشي هزينه و مصرف مي‌شود، چنين وضعيتي چندان هم شگفت‌انگيز نيست و كاملاً طبيعي به نظر مي‌رسد. با تداوم اين روند، به ويژه فقدان نهاد متولي هدايت و رهبري فعاليت‌هاي آينده‌پژوهي؛ در خوشبينانه‌ترين حالت اگر آينده‌پژوهي راه انحطاط را در پيش نگيرد، دست كم كُمدي جالبي را به نمايش در خواهد آورد كه پيامدهاي تراژيك آن شيريني كميك آن را تلخ خواهد ساخت.

اگر روزي قرار بود "آينده‌پژوهي" در مقام يك دانش فاخر و تخصصي ارزشمند گره‌گشاي مسائل و امور جاري و آينده‌ي جوامع پيشرفته و در حال توسعه باشد، اينك مي‌رود تا بازي - واژه‌اي براي سرگرمي و تفنن كساني باشد كه از افزودن اصطلاح تكراري "فرصت‌ها و چالش‌ها" به انتهاي عنوان همايش‌ها و كنفرانس‌هاي خود خسته شده‌اند و اين‌بار با افزودن عنوان "آينده‌پژوهي" روحيه‌ي تنوع طلب خود را ارضاء مي‌نمايند.

با وجود آن‌كه معمولاً مهمترين دليل اين وضعيت فقدان نهاد متولي هدايت و رهبري فعاليت‌هاي آينده‌پژوهي در نظر گرفته مي‌شود، واقعيت اين است كه حتا در صورت تعيين و تصويب نهاد رسمي مسوول اين كار، باز هم هر كسي ساز خود را خواهد زد و از تن دادن به هدايت و رهبري نهاد متولي ساماندهي كوشش‌هاي حوزه‌ي آينده‌پژوهي خواهد گريخت. اين حقيقتي است كه پيش از اين در ديگر حوزه‌ها و بارها به اثبات رسيده است و شايد حوزه‌ي فناوري اطلاعات و ارتباطات يكي از بارزترين مصاديق و نمونه‌هاي آن باشد.

از سوي ديگر ريشه‌هاي واقعي اين پديده را بايد در عوامل فرهنگي و اجتماعي جست. به نظر مي‌رسد از اصلي‌ترين دلايل شكل‌گيري وضعيت كنوني آينده‌پژوهي پديده‌ي "مُدگرايي" در حوزه‌ي دانش و فناوري است. معمولاً در جوامعي كه مراحل ننخستين نوزايي علمي را مي‌پيمايند هر از گاهي واژه يا اصطلاحي به دليل نوبودن و تازگي توجه عده‌اي از اهالي دانش، فناوري و فرهنگ را به خود جلب مي‌كند و انديشه‌هاي سطحي اين توهم را گسترش مي‌دهند كه اگر از اين واژه يا اصطلاح استفاده نشود، دچار عقب‌ماندگي از قافله‌ي دانش يا تمدن خواهيم شد!

به عنوان نمونه چند سالي است اصطلاح "بومي‌سازي" بنا بر دلايلي وارد حوزه‌ي فناوري شده است كه البته توجيه منطقي خود را دارد. از جمله اين كه يك فناوري معين را با توجه به مقدورات و امكاناتي كه در اختيار داريم، در زمينه و گستره‌ي داخلي تنظيم و كاربردي كنيم تا بتوانيم در حد بضاعت خود از مزاياي آن بهره‌مند شويم. اما در حوزه‌ي دانش چه طور؟ آيا مي‌توانيم بگوييم رياضي، فيزيك، شيمي، زيست‌شناسي، زمين‌شناسي و حتا منطق و فلسفه را هم مي‌توانيم بومي‌سازي كنيم؟ به عنوان نمونه در خصوص رياضي اين گونه فرض كنيم كه رياضي بومي شده شكل تازه‌اي از محاسبه را براي ما به ارمغان مي‌آورد و از اين پس به جاي حاصل‌ضرب 4، حاصلضرب 5 را براي مضروب عدد 2 خواهيم داشت! دانش اصول و مباني تجربه‌پذيرخود را دارد و در صورت اثبات اشتباه بودن اصول پذيرفته‌شده‌ي پيشين، اصلاح و كامل مي‌شود. نظريه‌پردازي‌هاي بومي و نوآوري‌هاي داخلي در حوزه‌هاي دانش و فناوري كاملاً پذيرفتني و حتا قابل ستايش و تمجديد است، اما پيدايش تعابير من درآوردي و فاقد بنيان‌هاي مستحكم عقلاني و منطقي چه طور؟ منطق و عقل به ما حكم مي‌كند كه اصول جاري بر دانش و فناوري را با وجود همساني‌هاي بسيار يكي نپنداريم. مي‌توان بومي‌سازي فناوري را پذيرفت، اما بومي‌سازي دانش تعبيري جز تمسخر به همراه نخواهد داشت. بايد پذيرفت كه هر گردي گردو نيست.

يكي از اين تعابير خنده‌دار "بومي‌سازي آينده‌پژوهي" است كه به تازگي در ميان محورهاي يك كنفرانس آينده‌پژوهي گنجانده شده است كه خوشبختانه پوستر انگليسي اين كنفرانس تهيه و منتشر نشد. چرا كه در آن صورت آوازه‌ي علمي تنظيم‌كنندگان محورهاي كنفرانس مرز‌هاي بين‌المللي را در مي‌نورديد و به آگاهي ديگر آينده‌پژوهان جهان نيز مي‌رسيد. شايان يادآوري است كه امروزه "آينده‌نگاري ملي" يكي از سرفصل‌هاي پذيرفته شده در حوزه‌ي آينده‌پژوهي است، اما "بومي‌سازي آينده‌پژوهي" تعبير يا اصطلاح ساختگي و من درآوردي است كه جايگاهي نزد آينده‌پژوهان ندارد. به اين دليل كه آينده‌پژوهي مجموعه‌اي از تكنيك‌ها و روش‌هاست كه زمينه‌ي درك بهتر ما از شرايط آينده را فراهم مي‌كنند. تكنيك‌هاي يا روش‌هاي آينده‌پژوهي اعم از ديده‌باني، برون‌يابي روند، دلفي، سناريونويسي، روش تحليل تاثير متقاطع و غيره را نمي‌توان بومي‌سازي كرد. روش‌هاي پژوهش قابل بومي‌سازي شدن نيستند، بلكه مي‌توانيم آن‌ها را در حوزه‌هاي داخلي و ابعاد بومي به كار بگيريم. براي تنظيم‌كنندگان محورهاي كنفرانس‌هاي آينده‌پژوهي زيبنده و شايسته اين است كه پيش از طرح عناوين پيشنهادي خود آن‌ها را با كساني كه ديرپايي است در اين زمينه تجربه يا مطالعه دارند، در ميان بگذارند و در صورت تاييد مباني علمي، آن‌ها را به اعلام همگاني بگذارند. شخصاً در اين زمينه هيچ ادعايي ندارم، چه برسد به آن‌ كه بتوانم خود را "آينده‌پژوه" بنامم. تنها علاقمند به آينده هستم و آينده‌پژوهي را رهيافتي مناسب براي پاسخ به اين علاقمندي مي‌دانم.

از سوي ديگر در شرايطي شاهد كاربد تعابيري مانند "آينده مطمئن"، "آينده پايدار" و "نهادينه‌سازي چالش‌هاي آينده" هستيم كه حتا نوآموزان آينده‌پژوهي نيز مي‌دانند كه "ترديدپذيري" و "عدم قطعيت" آينده سبب مي‌شود تا هيچ‌گاه آينده را مطمئن و پايدار نپنداريم و بفهميم كه چالشي كه نهادينه شود، ديگر يك چالش نيست، بلكه فرصتي خواهد بود و شايسته است به جاي آن بگوييم "فرصت‌سازي براي آينده".

واقعيت "مُدگرايي" در سال‌هاي اخير در سه حوزه از فناوري به اثبات رسيده است. اين سه حوزه عبارتند از: فناوري‌هاي اطلاعات، نانو (ريز فناوري) و بايو (زيست فناوري). در چند سال گذشته تب برگزاري سمينارها و كنفرانس‌هاي بي‌ پايان در اين سه حوزه آغاز شد و به شكل خنده‌داري رو به فزوني گذاشت. البته براي دانشجويان مقاطع كارشناسي ارشد و دكترا كه ناچار بودند براي فراغت از تحصيل دست كم يك مقاله‌ي پذيرفته شده در كنفرانس يا نشريه‌اي داشته باشند، فرصت مفيدي بود تا از اين رهگذر به ارايه‌ي مقالات خود بپردازند و برخي از اساتيد نيز با درج تحميلي نام خود در اين مقالات كارنامه‌ي پژوهشي خود را گران‌سنگ‌تر از پيش‌نمايند! اين "جو زدگي" در حوزه‌ي فناوري اطلاعات و ارتباطات چشمگيرتر بود. نوگرايي و مُدگرايي حاصل از كاربرد اينترنت در حوزه‌هاي مختلف از يك سو و تا حدودي عام بودن زمينه‌هاي مباحثه موجب شد تا بسياري به خود اجازه دهند در اين مقوله اظهار نظر كنند و با به هم بافتن مفاهيم درست و نادرست آميزه‌هاي به ظاهر جديدي را از آب درآورند كه نه براي خودشان قابل فهم بود و نه مخاطبان آن‌ها!

البته اين وضعيت ناهنجار و تاسف‌بار در دو حوزه‌ي نانوفناوري و زيست‌فناوري به ويژه مبحث سلول‌هاي بنيادي به دليل تخصصي‌تر بودن، قابل‌تحمل‌تر بود و كارشناسان اين دو حوزه توانستند با دغدغه‌ي كمتري به فعاليت‌هاي خود ادامه دهند؛ با اين وجود "جو زدگي" در اين دو حوزه نيز كاملاً نمايان بود.

دقيقاً همين وضعيت اينك و به ويژه در دو سال اخير براي آينده‌پژوهي پديد آمده است. عامل يا بيماري "مُدگرايي" كه پيش‌تر از آن سخن به ميان آمد به همراه انگيزه‌هاي مادي و منافع فردي و سازماني همگي دست به دست هم داده‌اند تا بار ديگر بازار كاذبي براي مباحث مطرح در حوزه‌ي آينده‌پژوهي و آينده‌انديشي شكل گيرد و كلاه‌هاي تنگ و گشادي از نمد آينده‌پژوهي براي سرهاي بي‌كلاه ساخته شود و از اين رهگذر آوازه و وجه‌اي براي افراد يا سازمان‌هايي حاصل شود. تجربه نشان داده است كه تب و مُد آينده‌پژوهي نيز در سال‌هاي آينده فروكش خواهد كرد و اين گردآب سكون خواهد يافت و رسوب‌هاي آن ته نشين خواهند شد.


مطلب‌های دیگر از همین نویسنده در سایت آینده‌نگری:


منبع:


بنیاد آینده‌نگری ایران



سه شنبه ۵ ارديبهشت ۱۳۹۶ - ۲۵ آوریل ۲۰۱۷

سید علیرضا حجازی

+ فهم انسان معاصر از آينده - ۳بخش  سید علیرضا حجازی

+ فهم انسان معاصر از آينده  سید علیرضا حجازی

+ آينده را با چه ابزارهايي مي‌توان ساخت  سید علیرضا حجازی

+ چگونه يك آينده‌پژوه راهبردي باشيم؟  سید علیرضا حجازی

+ پروتكل بين‌المللي آينده پژوهي  سید علیرضا حجازی

+ آينده پژوهان كي مي‌خواهند آينده را بپژوهند؟  سید علیرضا حجازی

+ آينده‌پژوهي فرهنگي در 11 گام  سید علیرضا حجازی

+ افول ستاره‌ي ديترمينيسم در كهكشان آينده‌انديشي  سید علیرضا حجازی

+ آگاهی‌پژوهی: پیش‌نیاز آینده‌پژوهی   سید علیرضا حجازی

+ استعدادهاي كشف نشده در قلمروي آينده‌انديشي  سید علیرضا حجازی

+ جوليان جينز: پيام‌آور عصر آگاهي  سید علیرضا حجازی

+ آگاهي‌پژوهي: پيش‌نياز آينده‌پژوهي - گفتار چهارم – آگاهي چه چيزي نيست؟  سید علیرضا حجازی

+ گريز جوليان جينز از خطاي ديرينه در فهم آگاهي – گفتار سوم   سید علیرضا حجازی

+ آگاهي‌پژوهي: پيش‌نياز آينده‌پژوهي - گفتار دوم  سید علیرضا حجازی

+ آیا اندیشه‌های ما به موزه سپرده خواهند شد؟  سید علیرضا حجازی

+ بیداری جمعی: دغدغه‌ی مشترك جهان آینده  سید علیرضا حجازی

+ فهم انسان معاصر از آينده (بخش سوم و پاياني)  سید علیرضا حجازی

+ آينده بي‌نهايت: كلان روندهايي كه جهان را در 5، 10 و 20 سال آينده بازآفريني مي‌كنند  سید علیرضا حجازی

+ چگونه براي آينده‌ي خود برنامه‌ريزي كنيم؟  سید علیرضا حجازی

+ فهم انسان معاصر از آينده (بخش نخست)  سید علیرضا حجازی

+ فهم انسان معاصر از آينده (بخش دوم)  سید علیرضا حجازی

+ گفت و گوي دروني آينده‌انديشان   سید علیرضا حجازی

+ چه ويژگي‌هايي يك آينده‌پژوه را ممتاز مي‌سازد؟  سید علیرضا حجازی

+ پيروزي مثبت انديشي بر تجربه گذشته‌نگر  سید علیرضا حجازی

+ آيا براي   سید علیرضا حجازی

+ بزرگترين چالش آينده‌انديشي  سید علیرضا حجازی

+ افق 1404: عصر رويارويي قدرت‌هاي جهاني  سید علیرضا حجازی

+ چگونه يك آينده‌پژوه راهبردي باشيم؟  سید علیرضا حجازی

+ همگرايي نيروهاي جهاني آينده‌ساز  سید علیرضا حجازی

+ آينده اينترنت  سید علیرضا حجازی

+ بومي‌سازي آينده‌پژوهي  سید علیرضا حجازی

+ آينده‌پژوهي و نسل‌هاي آينده  سید علیرضا حجازی

+ گام‌هاي هفت‌گانه در پياده‌سازي روش سناريو   سید علیرضا حجازی

+ رسد خانه "آينده": تدبيري براي سونامي‌ تغيير  سید علیرضا حجازی

+ تخيل علمي در مقام اسطوره شناسي آينده  سید علیرضا حجازی

+ جهان آينده از روزمرگي رنج نخواهد برد  سید علیرضا حجازی

+ آناتومي ذهن آينده‌انديش  سید علیرضا حجازی

+ آینده ایده پردازی  سید علیرضا حجازی

+ نگاهي به آينده‌پژوهي دانشگاهي  سید علیرضا حجازی

+ گيل گمش: اسطوره اي كه الهام بخش آینده شد  سید علیرضا حجازی

+ رویداد بزرگ آینده  سید علیرضا حجازی

+ آینده شگفت انگیز فناوری های ترکیبی  سید علیرضا حجازی

+ ثبت هویت دیجیتال بر دیوارهای تمدن سایبر  سید علیرضا حجازی

+ انسان و مشکل ورود به آینده  سید علیرضا حجازی

+ بهار و نوزایی فکری علاقمندان دانش و فناوری  سید علیرضا حجازی

+ سیسیفوس های دنیای مدرن  سید علیرضا حجازی

+ ایتوپیا: آرمان شهر الکترونیکی  سید علیرضا حجازی

+ آيا "آینده" می تواند "مطمئن" باشد؟!  سید علیرضا حجازی

+ 10 فناوري شگفت‏انگيز در آستانه‏ پيدايش  سید علیرضا حجازی

+ 10 پيش‏بيني مهم براي سال 2008 ميلادي و فراتر از آن  سید علیرضا حجازی

+ هشت سوخت اصلی جهان آينده  سید علیرضا حجازی

+ آینده آموزش عالی  سید علیرضا حجازی

+ ویژگی های هفتگانه پیشگامان آینده  سید علیرضا حجازی

+ آناتومي ذهن آینده انديش  سید علیرضا حجازی

+ رادارهاي آينده ياب  سید علیرضا حجازی

+ استخوان‏هاي دست و تبادل داده‏ها به هنگام دست دادن  سید علیرضا حجازی

+ آينده‎پذيري: چالش اساسي آينده‎پژوهي در جهان در حال توسعه  سید علیرضا حجازی

+ آينده‎انديشي: توصيه‎اي دوستانه يا ضرورتي انكار ناپذير؟  سید علیرضا حجازی

+ دانشمندان در يك قدمي فناوري نامريي‏سازي   سید علیرضا حجازی

+ مردان آينده به چه مي انديشند؟  سید علیرضا حجازی

+ ما سناريوها را مي‌سازيم، سناريوها ما را باز مي‌سازند  سید علیرضا حجازی

+ مديريت آينده نگر در ICT  سید علیرضا حجازی



info@ayandehnegar.org
©Ayandehnegar 1995