Iranian Futurist 
Iranian Futurist
Ayandeh-Negar
Welcome To Future

Tomorow is built today
در باره ما
تماس با ما
خبرهای علمی
احزاب مدرن
هنر و ادبیات
ستون آزاد
محیط زیست
حقوق بشر
اخبار روز
صفحه‌ی نخست
آرشیو
اندیشمندان آینده‌نگر
تاریخ از دیدگاه نو
انسان گلوبال
دموکراسی دیجیتال
دانش نو
اقتصاد فراصنعتی
آینده‌نگری و سیاست
تکنولوژی
از سایت‌های دیگر


آناتومي ذهن آينده‌انديش

اگر عضو یکی از شبکه‌های زیر هستید می‌توانید این مطلب را به شبکه‌ی خود ارسال کنید:
Facebook Twitter Google Yahoo Delicious بالاترین دنباله

[16 Aug 2008]   [ سید علیرضا حجازی]

آینده انديشي در مقام یک فرایند ذهنی دارای آناتومی ویژه ای است که آگاهي از خاستگاه آن می تواند در پی بردن به ابعاد ناشناخته ی آینده اندیشی و پرورش ذهن های آینده گرا نقش شایان نوجهی داشته باشد. زیربنای آینده اندیشی نیز مانند هر فرایند ذهنی دیگری پدیدار شدن حالتی از ذهن است که آن را آگاهی می نامیم. بنابراین پیش از پرداختن به ذهن آینده انديش و تشریح آناتومی آن، شناخت آگاهی و ماهیت آن به عنوان یک وضعیت روانی امري ضروری است.

تاکنون تعاریف گوناگونی از آگاهی و کارکردهای ذهنی آن در انسان ارایه شده است. حتا گاهی ناخواسته تعریف آگاهی در دامنه ی امور دیگری نظیر دانایی قرار گرفته است. اما برای آن که بدانیم آگاهی چیست، ابتدا باید بدانیم آگاهی چه چیزی نیست. بر اساس آنچه كه جوليان جينز روان شناس، نويسنده و خالق اثر بي نظير ”خاستگاه آگاهي“ خاطر نشان ساخته است؛ باید بدانیم آگاهی رونوشتی از تجربه نیست، آگاهی ابزاري برای تبیین مفاهیم ضروری نیست، آگاهی لازمه ی یادگیری نیست، آگاهی برای تفکر لازم نیست، آگاهی برای خردورزی ضروری نیست؛ و از همه مهمتر این که حتا آگاهی برای همگان امری الزامی نیست! پس آگاهی چیست؟

اگر بدانیم آگاهی چه ویژگی هایی دارد، به درک بهتر ما کمک خواهد کرد. از میان ویژگی هایی که می توان برای آگاهی در نظر گرفت، مهمترین موارد اینها هستند: فضا سازی، گزینش، هویت مجازی، روایت پذیری، سازگاری.

در واقع آگاهی نوعی عمل است تا یک پدیده، منبع و یا کارکرد. آگاهی بر هر واکنش پذیری تاثیر می گذارد و با گزینش ویژگی های مربوط به یک موضوع، آن ها را در یک فضای مجازی روایت می کند و با هم سازش می دهد. آگاهی فقط بر مبنای پدیده های عینی قابل مشاهده شکل می گیرد. به بیانی دیگر در آگاهی هر چیزی تمثیلی است از چیزی که نخست در رفتار ما وجود داشته است. شاید رفتار آینده ما تمثیلی از گذشته باشد اما آیا می توانیم آینده محض یا مطلق را در رفتارهای گذشته خود و دیگران جستجو کنیم؟

وقتی می گوییم آگاه هستیم، در واقع در حال شبیه سازی یکی از حالت ها یا رفتارهای گذشته خود هستیم. اما آیا می توان پذیرفت آگاه ترین افراد، گذشته نگرترین افراد هستند؟ اگر بپذیریم هنگام تفکر پیرامون آینده مبانی آن را از گذشته قرض گرفته ایم، مطلب تا حدودی قابل هضم‎تر می شود.

اگر چه برخی معتقدند ذهن انسان برای اندیشه ورزی در خصوص امور آینده از گذشته کمک می گیرد، اما همیشه این گونه نیست. به بیانی دیگر ایده های آینده گرا همیشه به گذشته تکیه ندارند. این امر در رابطه با الهام هایی که ممکن است در یک مقطع زمانی مشخص به فردی القا شود و تصاویری از آینده را بدون هیچ گونه پیشینه ای از گذشته در ذهن او نقش ببندد، صدق می کند.

بسیاری از مخترعان و کاشفان نوآوری ها یا کشفیات خود را پیش از نوآوری یا کشف حتا در خواب هم ندیده بودند. از این رو نمی توانیم برای سابقه دار بودن آینده در گذشته حکم کلی صادر کنیم. تنها می توان پذیرفت که تصاویر آینده می توانند رگه هایی در گذشته داشته باشند، اما آفرینش آینده به گونه ای مستقل از گذشته صورت می‎گیرید و همراهی گذشته و آینده امری الزامی نیست.

بدین ترتیب باید پذیرفت که آگاهی از آینده به عنوان یک کارکرد ذهنی مستقل از گذشته بوده و در نهایت به یک اقدام منجر می گردد. این که ما از آینده آگاه شویم، هیچ تاثیری نمی تواند داشته باشد، جز آن که دست به کار شده و اقدامی را انجام دهیم. هنگامی که بدانیم در طول روز احتمال بارندگی وجود دارد، صبح هنگام خروج از منزل یک چتر همراه خود بر می داریم. بنابراین دانش آینده منشاء اقدام در زمان حال است. به همين شيوه یک سرمایه گذار با رصد در وضعیت آینده ی بازار از همین امروز سرمایه ی خود را در زمینه ای به کار می گیرد که در آینده بیشترین سود را برای او در پی داشته باشد.

دنیای پزشکی جایگاه ذهن را در مغز می داند و بخش هایی از مغز را به عنوان مسوول کارکردهای ذهنی انسان شناخته است. این که گفتیم ذهن آینده گرا می‎تواند تا حدودی با گذشته در ارتباط باشد، به دلیل توضیح پیرامون کارکردهای ذهن در مغز در ارتباط با گذشته و آینده است. ذهن انسان با درک گذشته می فهمد که در رابطه با رویدادهایی که گذشته اند، دیگر نمی تواند کاری انجام دهد، اما در مورد آینده این گونه نیست. یعنی بشر با درک فاصله زمانی میان آینده و حال و فهم این که فرصتی برای رسیدن به آینده در اختیار دارد، نسبت به برخی از رویدادهای آینده واکنش نشان داده و دست به اقدام هایی در حد توان خود می زند.

هنگامی که مغز انسان را در نظر می گیریم، بخش های گوناگونی در آن برای وضایف مختلف تعیین شده است. اگر آن بخش از مغز را که مربوط به اندیشه و تفکر می شود، در نظر بگیریم، می توانیم بگوییم اندیشه های گذشته و آینده هر دو در این بخش شکل می گیرند. بخش دیگری که مسوول اعمال و حرکات ارادی انسان است و در حقیقت کنترل کارکرد موتوری مغز را در دست دارد، با بخش تفكري در ارتباط است. اما تنها آن بخش از انديشه هاي بخش تفكري مي توانند روي بخش موتوري تاثير داشته باشند كه مربوط به زمان حال يا آينده باشند.

اگر يك فرد سالم را در حالت بيدار يا به اصطلاح خودآگاه در نظر بگيريم‏، اندام هاي حركتي ارادي او تحت كنترل بخش موتوري مغز قرار دارند. هر انديشه اي كه در زمان حال يا آينده در ذهن فرد شكل بگيرد، مي تواند بر اين بخش اثر بگذارد و موجب انجام حركتي توسط او شود. اما انديشه هاي مربوط به گذشته نمي توانند چنين تاثيري داشته باشند. تنها آن بخش از حافظه كه رويدادهاي حسي را در خود ثبت و ضبط كرده است، مي تواند سبب برخي كاركردهاي غير ارادي در شخص شود. به عنوان نمونه هنگامي كه فرد تصوير يا نام ليموترش را در ذهن خود تداعي مي كند، بزاق دهان او به گونه اي خودكار ترشح مي شود و نمي تواند كنترل ارادي چنداني روي اين واكنش طبيعي داشته باشد. اما در خصوص كاركردهاي ارادي موضوع به شكل ديگري است، يعني انديشه هاي حال يا آينده مي توانند محرك اقدام هاي كنوني فرد باشند.

اما آينده انديشي چه فرايندي را در ذهن طي مي كند؟ روان شناسان معمولاً دو روش اصلي را در خصوص آينده انديشي در نظر مي گيرند: آينده انديشي ”با“ و ”بدون“ پس زمينه هاي ذهني. به بياني ديگر انديشه هاي آينده گاهي اوقات برخوردار از پس زمينه هاي ذهني هستند و گاهي نيز فاقد چنين پس زمينه هايي هستند. در هر دو مورد ”گزينش“ يا ”انتخاب فردي“ نقش مهمي دارد و بر اساس انتخاب ماست كه آينده و به بيان بهتر ”آينده ارجح“ شكل مي گيرد. بازخواني يك نمونه‎ي تاريخي مي تواند تصوير روشني را در اين خصوص در اختيار ما بگذارد.

از هنگامي كه بشر روياي پرواز را در ذهن خود مي پروراند، تنها پس زمينه ذهني كه از پرواز داشت، پرواز پرندگان در آسمان بود. بسياري از پيشگامان پرواز حتا داشتن ”پر“ را براي پرواز ضروري مي دانستند! چيزي مانند ”بال“ به پارادايم ذهني ثابت و هميشگي كساني كه پيرامون پرواز فكر مي كردند، تبديل شد. حتا برادران رايت نيز كه سرانجام اين انديشه را محقق ساختند، هر گاه مي خواستند براي كسي طرحي را كه در ذهن داشتند، روي كاغذ ترسيم كنند؛ نخستين چيزي كه مي كشيدند دو بال براي پرواز بود.

اما پيش از برادران رايت هنگامي كه تاثير بالارونده‎ي هواي گرم مورد درك قرار گرفت و به نيروي آن پي بردند، تني چند از مخترعان حاضر شدند پارادايم هميشگي بال را كنار بگذارند و به جاي آن چيزي مانند يك بالن را جايگزين كنند. اگر هدف بالارفتن و ارتقاع پيدا كردن از سطح زمين بود، بالن نيز مي توانست اين آرزو را برآورده سازد هر چند كه اين وسيله نيز محدوديت هاي ويژه‎ي خود را داشت. اما به هر حال اين رويا به واقعيت پيوست. اينك پرسشي كه مطرح مي شود، اين است كه كساني كه براي نخستين بار به ساختن بالن روي آوردند، چه تصوير يا پس زمينه‎ي ذهني قبلي از آن داشتند؟ اين همان آينده انديشي بدون پس زمينه‎ي ذهني است.

نكته ديگري كه در رابطه با تاريخ پرواز پيرامون بحث آينده‎انديشي جالب به نظر مي رسد، اين است كه مدت زماني كه صرف كشف و اختراع بالن شد به مراتب كمتر از هواپيما بود كه روياي به آسمان پريدن انسان را به تاخير انداخت. هدف تعيين خوبي يا بدي براي پس زمينه هاي ذهني نيست، بلكه تاكيد بر اين واقعيت است كه گاهي اوقات آينده‎هاي فاقد پس زمينه‎ي ذهني كه هيچ ريشه اي در گذشته ندارند و تنها بر پايه‎ي اكتشاف‎ها و تجربه‎هاي علمي شكل گرفته‎اند، مي‎توانند تاثيري سريعتر و بهتر بر پيشرفت جوامع بشري داشته باشند. از اين رو نبايد آينده را در لا به لاي تصاوير گذشته جستجو كرد، بلكه در فرايندي واقع نگر و پايه ريزي شده بر اساس كشفيات زمان حال و عصري كه در آن به سر مي بريم.



مطلب‌های دیگر از همین نویسنده در سایت آینده‌نگری:


منبع:


بنیاد آینده‌نگری ایران



سه شنبه ۶ تير ۱۳۹۶ - ۲۷ ژوئن ۲۰۱۷

سید علیرضا حجازی

+ فهم انسان معاصر از آينده - ۳بخش  سید علیرضا حجازی

+ فهم انسان معاصر از آينده  سید علیرضا حجازی

+ آينده را با چه ابزارهايي مي‌توان ساخت  سید علیرضا حجازی

+ چگونه يك آينده‌پژوه راهبردي باشيم؟  سید علیرضا حجازی

+ پروتكل بين‌المللي آينده پژوهي  سید علیرضا حجازی

+ آينده پژوهان كي مي‌خواهند آينده را بپژوهند؟  سید علیرضا حجازی

+ آينده‌پژوهي فرهنگي در 11 گام  سید علیرضا حجازی

+ افول ستاره‌ي ديترمينيسم در كهكشان آينده‌انديشي  سید علیرضا حجازی

+ آگاهی‌پژوهی: پیش‌نیاز آینده‌پژوهی   سید علیرضا حجازی

+ استعدادهاي كشف نشده در قلمروي آينده‌انديشي  سید علیرضا حجازی

+ جوليان جينز: پيام‌آور عصر آگاهي  سید علیرضا حجازی

+ آگاهي‌پژوهي: پيش‌نياز آينده‌پژوهي - گفتار چهارم – آگاهي چه چيزي نيست؟  سید علیرضا حجازی

+ گريز جوليان جينز از خطاي ديرينه در فهم آگاهي – گفتار سوم   سید علیرضا حجازی

+ آگاهي‌پژوهي: پيش‌نياز آينده‌پژوهي - گفتار دوم  سید علیرضا حجازی

+ آیا اندیشه‌های ما به موزه سپرده خواهند شد؟  سید علیرضا حجازی

+ بیداری جمعی: دغدغه‌ی مشترك جهان آینده  سید علیرضا حجازی

+ فهم انسان معاصر از آينده (بخش سوم و پاياني)  سید علیرضا حجازی

+ آينده بي‌نهايت: كلان روندهايي كه جهان را در 5، 10 و 20 سال آينده بازآفريني مي‌كنند  سید علیرضا حجازی

+ چگونه براي آينده‌ي خود برنامه‌ريزي كنيم؟  سید علیرضا حجازی

+ فهم انسان معاصر از آينده (بخش نخست)  سید علیرضا حجازی

+ فهم انسان معاصر از آينده (بخش دوم)  سید علیرضا حجازی

+ گفت و گوي دروني آينده‌انديشان   سید علیرضا حجازی

+ چه ويژگي‌هايي يك آينده‌پژوه را ممتاز مي‌سازد؟  سید علیرضا حجازی

+ پيروزي مثبت انديشي بر تجربه گذشته‌نگر  سید علیرضا حجازی

+ آيا براي   سید علیرضا حجازی

+ بزرگترين چالش آينده‌انديشي  سید علیرضا حجازی

+ افق 1404: عصر رويارويي قدرت‌هاي جهاني  سید علیرضا حجازی

+ چگونه يك آينده‌پژوه راهبردي باشيم؟  سید علیرضا حجازی

+ همگرايي نيروهاي جهاني آينده‌ساز  سید علیرضا حجازی

+ آينده اينترنت  سید علیرضا حجازی

+ بومي‌سازي آينده‌پژوهي  سید علیرضا حجازی

+ آينده‌پژوهي و نسل‌هاي آينده  سید علیرضا حجازی

+ گام‌هاي هفت‌گانه در پياده‌سازي روش سناريو   سید علیرضا حجازی

+ رسد خانه "آينده": تدبيري براي سونامي‌ تغيير  سید علیرضا حجازی

+ تخيل علمي در مقام اسطوره شناسي آينده  سید علیرضا حجازی

+ جهان آينده از روزمرگي رنج نخواهد برد  سید علیرضا حجازی

+ آناتومي ذهن آينده‌انديش  سید علیرضا حجازی

+ آینده ایده پردازی  سید علیرضا حجازی

+ نگاهي به آينده‌پژوهي دانشگاهي  سید علیرضا حجازی

+ گيل گمش: اسطوره اي كه الهام بخش آینده شد  سید علیرضا حجازی

+ رویداد بزرگ آینده  سید علیرضا حجازی

+ آینده شگفت انگیز فناوری های ترکیبی  سید علیرضا حجازی

+ ثبت هویت دیجیتال بر دیوارهای تمدن سایبر  سید علیرضا حجازی

+ انسان و مشکل ورود به آینده  سید علیرضا حجازی

+ بهار و نوزایی فکری علاقمندان دانش و فناوری  سید علیرضا حجازی

+ سیسیفوس های دنیای مدرن  سید علیرضا حجازی

+ ایتوپیا: آرمان شهر الکترونیکی  سید علیرضا حجازی

+ آيا "آینده" می تواند "مطمئن" باشد؟!  سید علیرضا حجازی

+ 10 فناوري شگفت‏انگيز در آستانه‏ پيدايش  سید علیرضا حجازی

+ 10 پيش‏بيني مهم براي سال 2008 ميلادي و فراتر از آن  سید علیرضا حجازی

+ هشت سوخت اصلی جهان آينده  سید علیرضا حجازی

+ آینده آموزش عالی  سید علیرضا حجازی

+ ویژگی های هفتگانه پیشگامان آینده  سید علیرضا حجازی

+ آناتومي ذهن آینده انديش  سید علیرضا حجازی

+ رادارهاي آينده ياب  سید علیرضا حجازی

+ استخوان‏هاي دست و تبادل داده‏ها به هنگام دست دادن  سید علیرضا حجازی

+ آينده‎پذيري: چالش اساسي آينده‎پژوهي در جهان در حال توسعه  سید علیرضا حجازی

+ آينده‎انديشي: توصيه‎اي دوستانه يا ضرورتي انكار ناپذير؟  سید علیرضا حجازی

+ دانشمندان در يك قدمي فناوري نامريي‏سازي   سید علیرضا حجازی

+ مردان آينده به چه مي انديشند؟  سید علیرضا حجازی

+ ما سناريوها را مي‌سازيم، سناريوها ما را باز مي‌سازند  سید علیرضا حجازی

+ مديريت آينده نگر در ICT  سید علیرضا حجازی



info@ayandehnegar.org
©Ayandehnegar 1995